European Institute of Environmental Cancer (EIEC)

Jednostka koordynująca:
Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera
91-348 Łódź, ul. św. Teresy od Dzieciątka Jezus 8

Strategicznym celem rozwoju polskiej nauki jest wykorzystanie wyników badań naukowych do podniesienia poziomu gospodarczego Polski, m.in. poprzez pełniejsze wdrożenie wyników badań w gospodarce, edukacji i kulturze. Szczególnie ważnym zadaniem jest większe umiędzynarodowienie badań oraz udział w zmniejszaniu luki cywilizacyjnej między Polską, a krajami gospodarczo wysoko rozwiniętym. Ponadto jest niezbędny jej udział w poprawie jakości życia polskiego społeczeństwa, a także w realizacji aspiracji rozwojowych obecnego i przyszłych pokoleń, zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju.

Jednym ze środków realizacji tak określonych celów jest Krajowy Program Badań (KPB), który pozwala na ukierunkowanie strumienia finansowania badań naukowych i prac rozwojowych na te dziedziny i dyscypliny naukowe, które mają największy wpływ na rozwój społeczny i gospodarczy kraju. Krajowy Program Badań jest instrumentem ułatwiającym prowadzenie polityki naukowej, naukowo‐technicznej i innowacyjnej państwa, dostosowanej do standardów zarówno europejskich jak i światowych. Realizacja i okresowa ewaluacja KPB przyczynią się do efektywnego wykorzystania środków finansowych z budżetu państwa oraz ich koncentracji w jednostkach prowadzących priorytetową działalność naukową na najwyższym poziomie. Jednym z elementów wdrażania KPB było wyselekcjonowanie krajowych ośrodków badawczych o międzynarodowej renomie konsolidującego krajowy potencjał naukowy w wybranych dziedzinach i stworzenie w 2011 roku Polskiej Mapy Drogowej Infrastruktury Badawczej. Jedną z dziedzin zdefiniowaną w KPB jako strategiczny kierunek badań naukowych i prac rozwojowych są choroby cywilizacyjne, nowe leki oraz medycyna regeneracyjna. Krajowy Program Badań określa choroby cywilizacyjne jako największe zagrożenie zdrowotne dla populacji Polski w perspektywie najbliższych lat. Na liście chorób cywilizacyjnych znalazły się w sposób oczywisty nowotwory złośliwe.

Zgodnie z KPB Narodowe Centrum Badań i Rozwoju przygotowało i ogłosiło w lipcu 2012 roku program „Profilaktyka i leczenie chorób cywilizacyjnych” (STRATEGMED), który ma przyczynić się do poprawy wskaźników zdrowotnych i jakości życia osób z chorobami cywilizacyjnymi oraz ograniczy zjawisko wykluczenia tych osób z czynnego życia zawodowego i społecznego.

W tych obszarach powinno się położyć szczególny nacisk na kwestie związane z innowacyjnymi rozwiązaniami w zakresie profilaktyki, diagnostyki i leczenia jako sposobów szybkiego reagowania na wyzwanie, jakim jest postępujące starzenie się społeczeństwa i związanym z tym wzrostem chorób cywilizacyjnych.
Należy bowiem podkreślić, że im dłużej społeczeństwo pozostanie w dobrym zdrowiu, będzie sprawne fizycznie i intelektualnie, a tym samym zdolne do pracy, tym dłużej będzie mogło przyczyniać się do wzrostu PKB.

W czerwcu 2011 roku na posiedzeniu Rady Unii Europejskiej, ustalono że państwa członkowskie UE stoją przed wspólnym wyzwaniem, jakim są starzejące się społeczeństwa, wzrost zachorowalności na choroby przewlekłe oraz rosnące koszty opieki medycznej, jak również ograniczone środki publiczne przeznaczone na służbę zdrowia. Zgodnie z przyjętymi wnioskami, państwa członkowskie zachęcane są, aby postrzegać politykę zdrowotną nie jako źródło wydatków, ale też jako inwestycję i motor ekonomicznego rozwoju.

Zgodnie z KPB i programem STRATEGMED ogłoszonym przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju profilaktyka i leczenie chorób cywilizacyjnych mają charakter strategiczny dla kraju i stanowią jedno z najważniejszych wyzwań przyszłości.

W związku ze starzeniem się społeczeństwa i wydłużeniem czasu życia wzrasta zachorowalność na choroby nowotworowe. Nowotwory złośliwe stanowią w Polsce problem o narastającym znaczeniu medycznym i ekonomicznym. Wskaźnikiem ogólnospołecznego znaczenia jest fakt, że złośliwe nowotwory stanowią drugą – pod względem częstości – przyczynę zgonów (mężczyźni – około 26%, kobiety – około 23%). Wyniki badań epidemiologicznych– dostępne w kolejnych opracowaniach Nowotwory złośliwe w Polsce (Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów Centrum Onkologii – Instytutu im. Marii Skłodowskiej‐Curie w Warszawie) – wskazują na ogólnie wysokie zagrożenie polskiej populacji złośliwymi nowotworami (zachorowalność – około 140 000 rocznie, umieralność – około 95 000 rocznie, chorobowość – około 500 000 rocznie). Od szeregu lat u kobiet i mężczyzn w Polsce obserwuje się zwiększony trend umieralności z powodu nowotworów złośliwych. Należy spodziewać się, że w następnych dziesięcioleciach, bez wdrożenia działań zaradczych obserwować będziemy dramatyczny wzrost przypadków zachorowań i zgonów z powodu tych chorób. Przewiduje się, że liczba zachorowań w roku 2020 osiągnie 160 000 przypadków. W Polsce złośliwe nowotwory są główną przyczyną umieralności przed 65. rokiem życia, co wyróżnia Polskę negatywnie wśród europejskich krajów.

Zagrożenie złośliwymi nowotworami w Polsce wynika z nadmiernej ekspozycji na działanie czynników ryzyka (przede wszystkim – dym tytoniowy) i nieprawidłowego stylu życia (przede wszystkim niewłaściwa dieta i niedostateczna aktywność fizyczna) oraz niedostatecznego wykorzystania możliwości programów wczesnej diagnostyki kilku częstych nowotworów, w których prawidłowo projektowane i realizowane przesiewowe badania powinny prowadzić do istotnego obniżenia umieralności (na raka szyjki macicy, raka piersi i raka jelita grubego). Z drugiej strony, wyniki analiz epidemiologicznych wskazują iż szeroko pojmowane czynniki środowiskowe, włączając w to czynniki zawodowe, i czynniki zależne od stylu życia są odpowiedzialne za występowanie około co najmniej 19% przypadków nowotworów złośliwych. Identyfikowanie środowiskowych czynników rakotwórczych, wczesnych biomarkerów ekspozycji i choroby nowotworowej, tudzież identyfikowanie populacji wrażliwych na działanie tych czynników przekłada się na ekonomię i finanse państwa choćby poprzez wydłużenie aktywności zawodowej pracowników i olbrzymią redukcję kosztów związanych z leczeniem osób z chorobą nowotworową rozpoznawaną zbyt późno.

Obecnie większość przypadków chorób nowotworowych jest rozpoznawana w późnych stadiach zaawansowania, co nie pozwala na wdrożenie radykalnych metod leczenia i wyraźnej poprawy wskaźników wyleczalności. Znacznie lepszym wskaźnikiem wyleczeń legitymują się Stany Zjednoczone oraz wysoko rozwinięte kraje Europy Zachodniej. Przyczyn zaistniałej sytuacji jest wiele, ale za jedną z najważniejszych należy uważać brak mechanizmów wczesnego wykrywania nowotworów przez lekarzy pierwszego kontaktu. Istotne jest także wykorzystanie szeregu markerów biochemicznych i molekularnych w badaniach przesiewowych zdefiniowanych grup ryzyka wystąpienia nowotworów nabytych lub dziedzicznych, a docelowo całej populacji, z opracowaniem regulacji prawnych uwzględniającym normy etyczne w tym zakresie. Upowszechnienie badań przesiewowych powinno stanowić impuls do rozwoju przedsiębiorstw biotechnologicznych.

Zgodnie z raportem Konsultanta Krajowego w dziedzinie onkologii w populacji mężczyzn nadal najczęstszym złośliwym nowotworem jest rak płuca, a następne miejsca zajmują: rak jelita grubego i rak gruczołu krokowego. Największa dynamika wzrostu zachorowalności i umieralności na złośliwe nowotwory u mężczyzn dotyczy raka jelita grubego.

Liczba zgłaszanych zachorowań na nowotwory wśród kobiet jest od kilku lat większa niż u mężczyzn. W populacji kobiet największe zagrożenie jest związane z rakiem piersi, aczkolwiek w ostatnich latach wskaźniki zachorowalności i umieralności z powodu raka piersi nie wykazują tendencji wzrostowych. Znaczący wzrost zagrożenia kobiet w Polsce jest związany z rakiem płuca, który w ciągu najbliższej dekady stanie się najczęstszym złośliwym nowotworem u kobiet i jest od 2007 roku pierwszą przyczyną zgonów.

Dzięki rozwojowi epidemiologii analitycznej jest możliwe rozpoznawanie nowych zagrożeń środowiskowych, poprzez identyfikowanie markerów ekspozycji środowiskowej i markerów dawki pochłoniętej, a także wczesnych markerów uszkodzeń narządowych. Prowadzenie populacyjnych badań epidemiologicznych pozwala na skuteczne wyodrębnienie czynników ryzyka chorób cywilizacyjnych, czynników wpływających na nieskuteczność terapii oraz zwiększających ryzyko występowania groźnych powikłań w przebiegu tych chorób. Podobnie, rozwój badań molekularnych nad predyspozycjami genetycznymi warunkującymi zwiększone ryzyko zachorowania, rozwój badań nad epigenetyką schorzeń cywilizacyjnych, która jest elementem łączącym specyficzne narażenia środowiskowe z zachorowalnością na choroby wielogenowe, wpisuje się w program badań strategicznych wielu ośrodków światowych.

Warunkiem osiągnięcia znaczącego postępu w omawianym obszarze jest realizacja badań w interdyscyplinarnych konsorcjach, w których oprócz lekarzy i farmakologów powinni znaleźć się eksperci z dziedziny biologii molekularnej, biochemii, informatyki, nanotechnologii.

Badania powinny być prowadzone w interdyscyplinarnych zespołach we współpracy z najlepszymi ośrodkami na świecie. Zwiększa to szanse, że dzięki temu nastąpi zintegrowanie aktywności naukowej, diagnostycznej i terapeutycznej w obszarze onkologii i hematologii oraz stworzenie w tym obszarze aktywnych interakcji między klinicznymi ośrodkami akademickimi, a ośrodkami prowadzącymi badania podstawowe. Konsorcja badawczo‐kliniczne staną się platformami wymiany doświadczeń między ośrodkami badawczymi, klinicznymi ośrodkami akademickimi i medycznymi instytutami badawczymi.

Europejski Instytut Raka Środowiskowego (EIEC) znajdujący się na Polskiej Mapie Drogowej Infrastruktury Badawczej wpisuje się znakomicie w KPB oraz założenia programu STRATEGMED.

Europejski Instytut Raka Środowiskowego ma postać koordynowanej centralnie sieci działającej na podstawie umowy-konsorcjum ułatwiającej integrację polskich instytutów, klinik i laboratoriów o wysokim stopniu specjalizacji, ułatwiającą prowadzenie badań, których celem jest wyjaśnienie, z wykorzystaniem biomarkerów, związków zachodzących między warunkami środowiska, żywnością, czynnikami genetycznymi a powstawaniem nowotworów. Ustanowienie takiego krajowego centrum pozwoliło na integrację rozproszonych polskich zespołów badawczych w obszarze bardzo skomplikowanym, wymagającym nowoczesnego, wielodyscyplinarnego podejścia. Ułatwi to proces opracowywania strategii połączonego wykorzystania technologii, której celem będzie udostępnienie osiągnięć szerokiej rzeszy badaczy, interdyscyplinarne kształcenie nowego pokolenia naukowców, zarówno w dziedzinach nauk podstawowych jak i klinicznych, propagowanie wyników badań naukowych wśród polskiej opinii publicznej, jak również umożliwienie organizowania i prowadzenia wieloośrodkowych i międzynarodowych molekularnych badań epidemiologicznych nad rakiem w skali europejskiej lub uczestnictwo w takich badaniach w roli partnera. Spodziewany jest szybki rozwój dzięki ścisłej współpracy z europejskimi i pozaeuropejskimi instytucjami, w tym przede wszystkim z Europejską Siecią Doskonałości ECNIS (Environmental Cancer Risk, Nutrition and Individual Susceptibility) (rycina 1). W końcowym etapie jest porozumienie o współpracy między EIEC a innym projektem z Polskiej Mapy Drogowej Infrastruktury Badawczej – Pol-Openscreen, będącym częścią europejskiego projektu z ESFRI – EU-OpenScreen.

Konkretnymi zadaniami EIEC będzie: zwiększanie potencjału badawczego poprzez rozwój krajowej infrastruktury i współpracy między poszczególnymi instytucjami partnerskimi przez wzajemne oddelegowywanie personelu naukowo-badawczego; rekrutacja doświadczonych naukowców i modernizacja sprzętu badawczego, harmonizacja działań badawczych w ramach partnerstwa ze specjalnymi naciskiem na rozwój walidacji technologii i standardów, podejmowanie wspólnych wieloośrodkowych badań mających na celu wyjaśnienie środowiskowych przyczyn powstawania nowotworów w skali całej populacji. Kompleksowe repozytorium dostępnych technik, raportów, publikacji i możliwości badawczych w EIEC zostanie przygotowane w oparciu o repozytorium ECNIS. W skład sieci wchodzi dziesięć instytucji badawczych. W sumie w pracach EIEC uczestniczy120 pracowników naukowych, w tym 30 samodzielnych pracowników naukowych, oraz 34 doktorów o wysokich kwalifikacjach i dużym doświadczeniu. Obszary wiedzy, w jakich specjalizują się uczestnicy obejmują szereg dziedzin związanych z badaniami nad nowotworami, począwszy od badań podstawowych przez epidemiologię do onkologii klinicznej. W szczególności są to specjaliści w dziedzinie toksykologii, chemii i biochemii, biologii molekularnej, epidemiologii (molekularnej epidemiologii raka), biostatystyki, bioinformatyki i onkologii. Komplementarne umiejętności pracowników naukowych ułatwiają określenie bieżących zagadnień związanych z badaniami nad nowotworami, planowania i prowadzenia badań poświęconych ocenie ryzyka powstawania raka i określeniu istotnych czynników etiologicznych. Uczestnictwo lekarzy onkologów ułatwia planowanie i organizację badań klinicznych, jak również odpowiednich działań profilaktycznych.

Międzynarodowy Komitet Sterujący złożony z wybitnych naukowców z krajów europejskich ma pomóc w tworzeniu EIEC i prowadzeniu jego działalności.